Strona Główna
Archiwum News
Redakcja
Współpraca
O Stronie
Subskrypcja



J.R.R Tolkien
Zdjęcia Tolkiena
Inspiracje Tolkiena
Śladami Tolkiena
Eseje i felietony
Wywiady
O Książkach
Recenzje
Zapowiedzi wydawnicze
Wiersze
Tłumacze
Tłumaczenie "Hobbita"
Okładki
Wizje Ardy
Dźwięki Ardy
Opera "Leithian"
Galeria
Postacie
Mapy
Valinor
Proroctwa Mandosa
Numenor
Śródziemie
Miejsca
Rasy
Trzy Rasy
Języki
Bronie
Bitwy
Chronologia Krain Zachodu



Wydarzenia Tolkienowskie
FanKlub
FanArt
Wiersze Fanów
Fan Fiction
Hydepark
Horoskopy
Gadżety
Fan Quiz
Komiksy
Hobbit - komiks
Galeria na życzenie



Film-po co
Wersja DVD
Tapety
Download
Trailery
Enya
Obsada
Artykuły prasowe
Reżyser
Ekipa Filmowa
Nowa Zelandia
Wytwórnia
Efekty specjalne
Muzyka Filmowa
Recenzje filmu
Wasze opinie



Kalendarium
Księga gości
Czat
Linki

Kalevala


WSTĘP

W czasie, gdy Cesarstwo Rzymskie chyliło się ku upadkowi, narody Europu ciągle wędrowały. Odbywało się to poza piśmienniczym przekazem i wszelką wiedzą współczesnych im cywilizacji. Ślady tej wędrówki pozostały tylko w postaci cmentarzysk i charakterystycznych wyrobów użytkowych, jakie te ludy pozostawiły za sobą.
Finowie należą do grupy narodów ugrofińskich, razem z Węgrami i różnymi koczowniczymi ludami Rosji - m.in. Samojedami czy Czeremisami. Około drugiego wieku n.e. znajdowali się pomiędzy górnym biegiem Wołgi a Bałtykiem, potem, w ósmym wieku n.e. skierowali się bardziej na północ, wypierając z obszarów swojej przyszłej ojczyzny niewielkich, krępych Lapończyków, pasterzy reniferów. Ślady tych wojen znajdujemy w narodowym eposie fińskim - "Kalevali", w postaci opisu walk między mieszkańcami północnej Pohjoli, a południowej Kalevali. "Kalevala" czyli "Ziemia Bohaterów" powstawała w trakcie wielu wieków. Aż do XIX wieku epos był wykonywany przez wędrownych pieśniarzy w bardzo różnych wersjach. Ojcem "Kalevali" w jej obecnym kształcie jest Elias Lonnrot (1802-1884), który podobnie jak Homer dokonał kompilacji tych pieśni, dopisał pewne fragmenty i połączył je w sensowną całość.

KALEVALA

Treść "Kalevali" przedstawia się w skrócie tak: pierwsze runy (wiersze, rozdziały) traktują o stworzeniu świata (z udziałem ducha Ilmatar) i narodzinach odwiecznego mędrca - Vainamoinena. Był to mag i bard, z pomocą swojej kanteli potrafił dokonać wielkie czyny. Zaatakowany przez zawistnego Joukohainena wpadł do morza i dryfował w nim dni kilka, aż w końcu został wyrzucony w pobliżu domostwa pięknej Aino, w której oczywiście się zakochał. Ta go jednak nie chciała, i wolała umrzeć, niż wyjść za starca. W poszukiwaniu żony Vaino trafił do czarownicy Louhi, władczyni krainy upiorów Pohjoli. Ta zgodziła się dać mu swą córkę, lecz za wysoką cenę - żądała magicznego młyna Sampo, który wykuć mógł tylko Ilmarinen, największy z kowali. Poproszony przez Vainamoinena dokonał tego, młyn mełł nieprzerwanie, wyrzucając z siebie mąkę, sól i złoto. Teraz runy traktują o innym bohaterze - wojowniczym Leminkainenie, który uwiódł niezliczone zastępy kobiet. Raz znalazł się nawet na wyspie pełnej kobiet (jak Achilles) i używał tam rozkoszy, aż mężowie powrócili w liczbie tysiąca i musiał salwować się ucieczką przez morze. Zaś Vainamoinen doszedł do wniosku, że zrobił zły interes. Postanowił odebrać czarownicy Sampo, razem z Ilmarinenem i Leminkainenem wyruszyli na wyprawę. Vaino ze szczęk złapanego szczupaka zrobił magiczną kantelę (rodzaj cytry) i za jej pomocą uśpił Louhi i zabrał Sampo. Trzej bohaterowie uciekali morzem, Louhi usiłowała odzyskać młyn, a Vaino niweczył jej złe czary muzyką kanteli. Ostatecznie czarownica zdołała jednak pochwycić Sampo, i gdy Vainamoinen uderzył ją wiosłem, młynek rozpadł się na kawałki. Część, która produkuje sól upadła do morza, dlatego woda jest tam słona. Vainamoinen dokonał jeszcze wielu bohaterskich czynów. Aż w końcu dziewica Marjatta urodziła partenogenetycznie syna, któremu przepowiedziano wielką przyszłość i mówiono o tym, że przewyższy Vainamoinena. Ten obraził się, wsiadł na łódź i...
"Popłynął ku niebiosom
tam statek swój zatrzymał
Wydostał swą kantelę
i wraz ze swoją pieśnią
zostawił ją Finlandii"1


KULLERVO I TURIN TURAMBAR

"Zalążkiem pomysłu pisania legend w celu dopasowania ich do moich prywatnych języków była tragiczna opowieść o nieszczęsnym Kullervo w fińskiej "Kalevali". Pozostaje to główną materią legend z Pierwszej Ery (które pragnąłbym opublikować jako Silmarillion), jednak jako "Dzieci Hurina" jest całkowicie zmieniona, za wyjątkiem tragicznego zakończenia."2;

Tolkien zetknął się z fińskim w czasie swoich studiów uniwersyteckich i niewątpliwie był nim oczarowany. Zarzucił wtedy naukę języka gockiego. I co nas najbardziej interesuje: "Język fiński niemal zrujnował mój egzamin na uniwersytecie w Oksfordzie, i był pierwotnym zalążkiem pomysłu Silmarillionu. " 3 . Oczywistym przykładem jest postacie Kullervo i Turina Turambara, którzy wiele mają ze sobą wspólnego. Obaj popełniają brutalne czyny z powodu swojej mściwości i gniewu, sprowadzając na siebie kłopoty (np. Turin zabija Belega i Brandira, Kullervo żonę Ilmarinena). Obaj są wygnańcami, oddzielonymi od swych rodzin. Każdy z pewnością pamięta, jak intryga smoka Glaurunga przywiodła Turina do małżeństwa z własną siostrą Niniel. Zaś Kullervo, wędrując lasem, napotkał piękną dziewczynę i porwał ją w sanie. Dalszy ciąg jest łatwy do przewidzenia. Nad ranem pochwalił się jej, z jakiego rodu się wywodzi. Ona zaś odpowiedziała głosem suchym niczym popiół:
"Nie pochodzę z odwiecznego ludu
Ani największego, ani najmniejszego
Lecz mój rodowód jest czcigodny
Jestem nędzną córką Kalervo
Jestem dawno nie widzianym dzieckiem jego błędu
Jestem dziewczęciem sprzeczności
Nieszczęsną córką żałoby"4

Po czym rzuca się w wodospad Tuoni, wiodący do krainy śmierci. Podobnie postąpiła Nienor (Niniel) gdy dowiedziała się o tym, kim dla niej jest Turin. Znaczący jest sposób, w jaki zakończył swoje życie Turin Turambar:
"Czy zgadzasz się więc przelać krew Turina Turambara? Czy zadasz mi prędką śmierć? A klinga zadźwięczała w odpowiedzi zimnym głosem:
- Tak, wypiję twoją krew chętnie, żeby zapomnieć smak krwi Belega, mojego pana, i krwi Brandira, niesprawiedliwie zabitego. Zabiję cię szybko. "5

oraz Kullervo:
"Kullervoinen, przeklęty czarownik
łapie za rękojeść swego miecza
I zadaje ostrzu proste pytanie:
"Powiedz mi, ostrze honoru
Czy chcesz wypić krew mojego życia
wypić krew Kullervoinena?"

Zatem wierny miecz jego odpowiedział
Dobrze odgadując jego intencje:
"Dlaczego nie mam wypić krwi twojej
Krwi winnego Kullervoinena
Kiedy syciłem się krwią zacną
Piłem krew życia sprawiedliwych?"
6

Należy jednak zauważyć, że podobieństwa nie kończą się tylko na jednym wątku w obszernym dziele, jaki jest niewątpliwie "Silmarillion".

SPRAWCZA MOC PIEŚNI

Każdy czytelnik "Silmarillionu" pamięta niewątpliwie ową niezrównaną scenę, w której król elfów Finrod Felagund mierzy się na pieśni z Sauronem. Tolkien przyznaje elfom pierwszeństwo w posługiwaniu się "Pieśniami Mocy", ale Felagund, choć przywoływał całą chwałę Noldorów, nie potrafił zwyciężyć Saurona i padł przed jego tronem, pełen przerażenia. W "Kalevali" pieśń jest właściwie wszechobecna. Między typowo epickimi runami znajdujemy wiele przykładów zaśpiewów weselnych i żałobnych, przekleństw i próśb o pomoc kierowanych do bóstw. Bogowie są traktowani dość "instrumentalnie", jak mogłoby się wydawać - spieszą z pomocą na każde wezwanie bohaterów, nawet takich pyszałków jak Leminkainen. Największym pieśniarzem jest oczywiście Vainamoinen. Za pomocą pieśni zbudował sobie wielką łódź, którą popłynął w zaloty. Pieśń służyła mu do obrony przed czarami Louhi, do upokorzenia wojowniczego i głupiego Joukohainena. Dzięki pieśni matka Leminkainena wskrzesiła go (mówiąc bardziej dosadnie, poskładała go z drobnych kawałków). Ma to wyraźne echo w "Ainulindale", gdzie świat powstaje ze śpiewu niebiańskich duchów, Ainurów. Świat tolkienowski jest od początku do końca "muzyczny". Choć w "Hobbicie" mamy wiele przykładów przyśpiewek, pełnią one wyłącznie funkcję rozrywkową. Jednak już we "Władcy Pierścieni" jest parę scen, które dają do myślenia:

"...[Theoden] dumny stanął w strzemionach i zawołał głosem mocniejszym i jaśniejszym niż kiedykolwiek udało się śmiertelnikowi:
Ruszajcie naprzód Jeźdzcy Theodena!
Uderzcie z pasją przeciw złu!
Niech się włócznie najeżą, a tarcze uniosą,
dzień miecza się rodzi wraz z nadejściem słońca!
W bój ruszajcie, ruszajcie do Gondoru
"7

Kawaleria Rohanu spadła jak młot na hordy Saurona. Sądząc po stratach zadanych wrogowi, Theoden w jakiś sposób "zaklął" swoich ludzi, możliwe, że było to coś więcej niż tylko dodanie im ducha. Stykamy się także z inną funkcją pieśni:
"Trzech królów urodziwych
I statków trzy trójce pławne
Co z Numenoru wieźli
Przez mórz rozłogi pradawne?
Siedem gwiazd, siedem kryształów
I białe drzewo przesławne
- O czym mówisz, Gandalfie? - spytał Pippin.
- Przepowiadałem sobie kilka wersów z Pieśni Wiedzy. Przypuszczam, że hobbici zapomnieli nawet te, które kiedyś znali."8

Tego rodzaju przykładów jest oczywiście o wiele więcej. Znalezienie ich w twórczości Tolkiena nikomu nie przysporzy problemu.

NAZEWNICTWO
Na języku fińskim wzorowana jest quenya, język elfów Wysokiego Rodu, pełniący w Śródziemiu rolę "łaciny" (a więc mowy mędrców i starych ksiąg). Sindarin, wywodzi się z tego samego pnia językowego, lecz : "Zmiany zostały celowo wprowadzone, aby dać mu lingwistyczny charakter podobny (jednak nie identyczny) z walijskim"9. Dwa języki: walijski, mowa bliska emocjonalnie Tolkienowi, i fiński, miały więc szczególny wpływ na quenyę i sindarin. Tolkien przyznaje się w "Listach", że quenya (nazywana we wczesnych pismach "qenya") powstała wskutek wymieszania wątków z dwóch języków, sprawiających mu "fonoestetyczną" przyjemność - greckim i fińskim. Struktura gramatyczna quenijskiego, ze swoją mnogością przypadków, przypomina łacinę i fiński (gdzie przypadki występują w liczbie piętnastu). Echo pewnych nazw z Kalevali można odnaleźć w "Silmarillionie". Choćby Ilmatar i Iluvatar, albo Ilmo i Ulmo. Fiński rodowód ma sama nazwa Valarowie - są oni z własnej woli "związani" z Ardą, zaś czasownik vala oznacza właśnie "wiązać". Etymologia quenejska jest inna: słowo valasse znaczy "boskość". Shippey10 zwraca uwagę na to, że niektóre słowa fińskie są zapożyczeniami ze wczesnogermańskiego. A więc varkas - warg, jetenas - etten z "Beowulfa"- olbrzym, czyli ent. Imię Tulkasa Mocnego, wojowniczego Valara, bierze się ze staroskandynawskiego słowa tulkr.

PODSUMOWANIE

Jeżeli ktoś sięgnie po "Kalevalę" za przyczyną Tolkiena, może być nieco zaskoczony. O fińskim eposie można powiedzieć wiele, jednak nie jest on bez wątpienia wierszowanym "Silmarillionem". Dosyć dynamiczne są przejścia od tematyki rustykalnej do bohaterskiej. Jednak jedyny bohater - wojownik Kalevali, Leminkainen, przedstawiony jest bardzo w złym świetle. To za jego sprawą całe krainy popadają w tarapaty, to on przysparza cierpień swojej matce oraz żonie Kylikki. "Kalevala" w żadnej z run nie gloryfikuje wojny. Mówi o przywiązaniu do ziemi, którą czasami trzeba okupić krwią, mówi o obyczajach prostego ludu
i przede wszystkim nie skazuje na pesymizm. Epitet "heroikomiczna" wydaje się na miejscu. W przeciwieństwie do niemieckich "Nibelungów" albo "Pieśni o Rolandzie" nie ma w niej takiego rozlewu krwi i wynoszenia pod niebiosa zawodowych zabijaków. Dlatego warto się z nią zapoznać, choćby po to, aby poszerzyć swoją wiedzę o szczytowe osiągnięcie pewnego ludu, żyjącego na obrzeżach Europy, w potrzebie bohaterskiego, nigdy jednak nie realizującego marzeń o wielkości kosztem sąsiadów.

PRZYPISY

1 - Kalevala, przeł. Jerzy Litwiniuk, za: Norman Davies, Europa.
2 - Listy, z listu do Christophera Bretherona
3 - z listu do Christophera Tolkiena
4 - Silmarillion, "Turin Turambar".
5 - Mój własny przekład (z angielskiego) runy 35, za: www.sacred-texts.com. Tłumaczenie oddaje sens oryginału, choć może być nieprecyzyjne. Sugeruję zajrzeć do "Kalevali" w tłum. Litwiniuka lub Ozgi - Michalskiego. To samo odnosi się do fragmentu (6).
6 - Kalevala, runa 36, "Śmierć Kullervo".
7 - Władca Pierścieni, Powrót Króla, Rozdz. V
8 - Władca Pierścieni, Dwie wieże, Rozdz. XI
9 - z listu do Naomi Michinson.
10 - Droga do Śródziemia, str. 275.

BIBLIOGRAFIA

Colbert D., Magiczny świat Tolkiena, Warszawa 2003
Davies N., Europa - rozprawa historyka z historią, Kraków 2002
Kalevala z http://www.sacred-texts.com/neu/kvang.htm
Radziwiłł K., Posłowie "Kalevali", Warszawa 1967 ( z sieci Internet)
Shippey T.A., Droga do Śródziemia, Poznań 2001
Sapkowski A., Rękopis znaleziony w smoczej jaskini, Warszawa 2001
Tolkien JRR., Władca Pierścieni, tł. Jerzy Łoziński, Poznań 2001
Tolkien JRR., Silmarillion, Warszawa 2001
Tolkien JRR., Letters, London ???? (wyd. dostępne w internecie na stronie www.silmarillion.prv.pl)

(c) Jakub Urbański - Conducator (2003). Nie kopiować bez zgody autora. W wypadku cytowania, proszę o podanie lokalizacji pełnego artykułu w przypisach.



Jeżeli podoba Ci się ta strona i jesteś prawdziwym fanem Tolkiena, to oznaka, że powinieneś na nas zagłosować :).



Allarte.pl

TheHobbitFilm.com

Wszelkie prawa zastrzeżone. Zabrania się wykorzystania powyższych materiałów tekstowych oraz zdjęć bez zgody właścicieli.
Copyright © by Ada Myzik
Hosted by Cyberdusk.pl